Орос-Украины дайн Монгол Улсаас хэдэн мянган километрийн зайд өрнөж байна. Гэхдээ энэ дайн Монголд огт хамаагүй зүйл биш. Харин ч хоёр их гүрний дунд оршдог, шатахуун болон гадаад худалдааны хувьд хөршүүдээсээ асар өндөр хамааралтай Монгол Улсад хамгийн их бодох ёстой геополитикийн сургамжуудын нэг байж болох юм.
2022 онд Орос Украинд бүрэн хэмжээний довтолгоо эхлүүлснээс хойш дэлхийн геополитикийн орчин эрс өөрчлөгдөв.
Европт том хэмжээний дайн дахин гарч, Оросын эсрэг өргөн хүрээний хориг арга хэмжээ хэрэгжиж, эрчим хүч, хүнс, тээвэр, санхүүгийн зах зээлд хүчтэй доргилт үүссэн.
Монгол Улс дайнд оролцоогүй. Оросын эсрэг эдийн засгийн хоригт ч нэгдээгүй.
Гэвч энэ нь дайн Монголд хамаагүй гэсэн үг биш.
Харин эсрэгээрээ, Украины туршлага нэг жижиг улсын хувьд том хөршөөс эдийн засгийн хувьд хэт хамааралтай байх нь ямар эрсдэлтэй вэ, тусгаар тогтнолыг зөвхөн улс төрөөр бус эдийн засгаар хэрхэн хамгаалах вэ гэсэн асуултыг Монголын өмнө тавьж байна.
Монгол Украинтай адилхан уу?
Шууд утгаар бол үгүй.
Украин, Монгол хоёрын түүх, хүн ам, эдийн засаг, газарзүй, цэргийн нөхцөл эрс ялгаатай.
Украин ЗХУ-ын бүрэлдэхүүнд байсан, Европын томоохон газар нутагтай улс. Монгол Улс өөр түүхэн замналтай бөгөөд Орос, Хятад гэсэн хоёр их гүрний дунд орших далайд гарцгүй улс.
Гэхдээ нэг чухал төстэй тал бий.
Өөрөөсөө хавьгүй хүчирхэг гүрнүүдийн дунд жижиг, дунд хэмжээний улс үндэсний ашиг сонирхол, тусгаар тогтнол, гадаад бодлогын сонголтоо хэрхэн хамгаалах вэ?
Энэ бол Украинд ч байсан, Монголд ч байгаа асуулт.
Монголын хувьд нөхцөл бүр илүү өвөрмөц.
Бидэнд гурав дахь хуурай газрын хөрш байхгүй.
Далайд гарц байхгүй.
Гадаад худалдааны үндсэн зам Орос, Хятадын нутаг дэвсгэрээр дамжина.
Тиймээс хоёр хөршийн аль нэгтэй улс төр, худалдаа, тээврийн ноцтой асуудал үүсвэл Монгол Улс түүнийг богино хугацаанд өөр маршрутаар орлуулах боломж маш хязгаарлагдмал.
Шатахуун: Монголын хамгийн эмзэг цэгүүдийн нэг
Монголын эдийн засгийн Оросоос хамаарах хамгийн тод жишээ бол шатахуун.
2025 оны эцсийн байдлаарх Монголын холбогдох яамны мэдээллийг эш татсан мэдээгээр Монгол Улс нефтийн бүтээгдэхүүнийхээ 95 орчим хувийг ОХУ-аас авч байв.
Энэ бол зүгээр нэг худалдааны статистик биш.
Бензин, дизель түлш байхгүй бол уул уурхайн техник ажиллахгүй. Ачааны машин явахгүй. Нийтийн тээвэр доголдоно. Хөдөө аж ахуйн үйлдвэрлэлд хүндрэл гарна. Бараа бүтээгдэхүүний тээврийн зардал өсөж, улмаар өргөн хэрэглээний барааны үнэд нөлөөлнө.
Өөрөөр хэлбэл шатахуун бол Монголын хувьд үндэсний аюулгүй байдлын бүтээгдэхүүн юм.
Хэрэв нийлүүлэлт ямар нэг шалтгаанаар удаан хугацаанд тасалдвал Монгол Улс мөнгөтэй байсан ч богино хугацаанд өөр нийлүүлэгчээс шаардлагатай хэмжээгээр шатахуун оруулж ирэхэд логистикийн том бэрхшээлтэй тулгарна.
Энэ бол хамаарал гэж юу болохын хамгийн энгийн жишээ.
Харин экспортын хувьд бид Хятадаас бүр ч их хамааралтай
Монголын эдийн засгийн нөгөө талд Хятад бий.
2025 онд Монголын нийт экспортын 89.4 хувь БНХАУ руу гарсан байна. Мөн нийт импортын 40.9 хувь Хятадаас, 24.5 хувь Оросоос орж иржээ.
Энэ тоо Монголын геополитикийн бодит байдлыг бараг бүхэлд нь тайлбарлана.
Шатахуунд Оросоос хамааралтай.
Экспортын орлогод Хятадаас хамааралтай.
Монголын нүүрс, зэс болон бусад уул уурхайн бүтээгдэхүүний гол худалдан авагч Хятад хэвээр байна.
Хэрэв Хятадын эдийн засгийн өсөлт огцом саарах, хил гаалийн нөхцөл өөрчлөгдөх эсвэл Монголын бүтээгдэхүүний эрэлт буурахад улсын экспортын орлого шууд цохилт авна.
Тиймээс Монголын хувьд нэг хөршөөс хараат байдлаа нөгөө хөршөөр орлуулах нь шийдэл биш.
Жинхэнэ шийдэл нь аль болох олон сонголттой болох юм.
Эрчим хүч ч бас анхааруулах дохио өгч байна
Монгол Улс нүүрсний асар их нөөцтэй боловч цахилгаан эрчим хүчний хэрэгцээгээ дотооддоо бүрэн хангаж чаддаггүй.
Эрчим хүчний зохицуулах хорооны мэдээллээр 2024 онд Монголын цахилгаан хэрэглээ 11.6 тэрбум кВт.ц хүрч, үүний 75.3 хувийг дотоодын үйлдвэрлэл, 24.7 хувийг импорт бүрдүүлжээ.
Импортын цахилгааныг Орос болон Хятадаас авдаг.
Ингэхээр Монголын стратегийн гурван том салбарын зураг дараах байдалтай харагдана:
шатахуун — гадаад хамаарал өндөр,
экспорт — нэг зах зээлд хэт төвлөрсөн,
цахилгаан — хэрэгцээний тодорхой хэсгийг импортоор нөхдөг.
Эдгээр нь тайван үед том асуудал мэт харагдахгүй байж болно.
Харин олон улсын харилцаа хурцадсан үед эдийн засгийн хамаарал улс төрийн эмзэг байдал болон хувирах боломжтой.
Украины хамгийн том сургамж юу вэ?
Украины дайныг Монголд шууд хуулбарлан төсөөлөх нь буруу.
“Орос маргааш Монгол руу довтлох уу?” гэх мэт хэтрүүлсэн дүгнэлт хийх үндэслэл энд байхгүй.
Харин Украины жишээнээс Монголын авах ёстой сургамж өөр.
Олон улсын нөхцөл байдал хэдхэн жилийн дотор төсөөлшгүй хэмжээнд өөрчлөгдөж болдог.
Тиймээс жижиг улс аюулгүй байдлаа зөвхөн өнөөдрийн найрсаг харилцаанд тулгуурлан төлөвлөж болохгүй.
Улсууд мөнхийн найзтай байдаггүй, харин урт хугацааны үндэсний ашиг сонирхолтой байдаг.
Өнөөдөр хэвийн ажиллаж байгаа худалдааны маршрут маргааш хаагдаж болно.
Өнөөдөр найдвартай байгаа нийлүүлэгч маргааш өөрийн дотоод хэрэгцээг нэн тэргүүнд тавьж болно.
Өнөөдөр эдийн засгийн асуудал мэт харагдаж байгаа зүйл маргааш геополитикийн асуудал болж болно.
Монголын хамгаалалт зөвхөн танк, пуужин биш
3.5 сая орчим хүн амтай Монгол Улс Орос, Хятадтай цэргийн хүчээр өрсөлдөх тухай ярих нь бодитой биш.
Тиймээс Монголын үндэсний аюулгүй байдлын хамгийн чухал хамгаалалтын нэг нь эдийн засгийн дархлаа байх ёстой.
Монгол Улс шатахуунаа хэд хэдэн эх үүсвэрээс авах боломжтой юу?
Дотооддоо хангалттай хэмжээний эрчим хүч үйлдвэрлэж чадах уу?
Хятадаас өөр зах зээлд бүтээгдэхүүнээ ашигтай хүргэх боломж бий юу?
Стратегийн бүтээгдэхүүний хэдэн сарын нөөцтэй вэ?
Гадаад худалдааны өөр маршрут бий юу?
Эдгээр асуулт заримдаа батлан хамгаалахын асуудлаас дутахааргүй чухал.
Гуравдагч хөршийн бодлого яагаад чухал вэ?
Монголын гадаад бодлогын үзэл баримтлалд аль нэг улсаас хэт хараат болохоос зайлсхийж, Орос, Хятадтай тэнцвэртэй харилцахын зэрэгцээ бусад өндөр хөгжилтэй орнуудтай харилцаагаа хөгжүүлэх зарчим тусгагдсан байдаг.
Үүнийг бид “гуравдагч хөршийн бодлого” гэж нэрлэдэг.
АНУ, Япон, Өмнөд Солонгос, Европын холбоо, Энэтхэг зэрэг оронтой харилцах харилцаа нь Орос, Хятадыг орлох тухай ойлголт биш.
Харин Монголын сонголтын тоог нэмэгдүүлэх бодлого юм.
Гэхдээ гуравдагч хөршийн бодлого зөвхөн Ерөнхийлөгч, Ерөнхий сайдын айлчлал, дипломат уулзалтаар хэмжигдэх ёсгүй.
Гуравдагч хөршүүд Монголд үйлдвэр байгуулдаг, хөрөнгө оруулдаг, Монголын бүтээгдэхүүнийг худалдан авдаг, технологи нийлүүлдэг, Монголын компаниуд тэдний зах зээлд гардаг байх хэрэгтэй.
Тэгж байж дипломат харилцаа эдийн засгийн бодит баталгаа болно.
Монгол Оросоос зайгаа барих ёстой юу?
Үгүй.
Монголын газарзүйн нөхцөлийг харгалзан Оростой муу харилцаатай байх нь Монголын үндэсний ашиг сонирхолд нийцэхгүй.
Үүнтэй адил Хятадтай муу харилцаатай байх боломж ч Монголд бараг байхгүй.
Хоёр хөрш бол Монголын хамгийн чухал эдийн засаг, улс төрийн түншүүд хэвээр байх болно.
Асуудал нь Орос эсвэл Хятадтай харилцахдаа биш.
Асуудал нь өөр сонголтгүй хэмжээнд хамааралтай болохдоо байна.
Монголын хамгийн зөв стратеги бол Орос, Хятадтай аль алинтай нь сайн харилцаатай байхын зэрэгцээ Япон, Солонгос, АНУ, Европ, Энэтхэг болон бусад оронтой эдийн засгийн харилцаагаа аль болох өргөжүүлэх явдал.
Монголын өөрийн гадаад бодлогын үзэл баримтлал ч энх тайванч, нээлттэй, эвсэлд үл нэгдэх, олон тулгуурт бодлогыг онцолдог.
Хамгийн аюултай зүйл нь жижиг улс байх биш
Монгол Улс газар нутгийн хэмжээгээр жижиг биш.
Харин хүн ам, эдийн засгийн хэмжээгээр хоёр хөрштэйгөө харьцуулахад маш жижиг.
Гэхдээ жижиг улсын хамгийн том сул тал нь жижигдээ байдаггүй.
Сонголтгүй болоход байдаг.
Нэг улсаас шатахууныхаа бараг бүгдийг авдаг.
Нэг зах зээлд экспортынхоо бараг 90 хувийг гаргадаг.
Цахилгаан эрчим хүчнийхээ тодорхой хэсгийг хөршүүдээсээ авдаг.
Энэ бүтэц олон арван жил асуудалгүй ажиллаж ч болно.
Гэвч геополитикийн том хямрал болоход түүний сул тал маш хурдан ил гарна.
Украины дайн бидэнд яг үүнийг сануулж байна.
Монгол “дараагийн Украин” болох уу?
Ингэж шууд дүгнэх үндэслэл байхгүй.
Монгол, Украины геополитикийн нөхцөл эрс ялгаатай бөгөөд Монгол Улс хоёр хөрштэйгөө тогтвортой харилцаатай байна.
Гэхдээ асуултыг арай өөрөөр тавибал илүү зөв.
Хэрэв дэлхийн нөхцөл байдал маргааш огцом өөрчлөгдвөл Монгол Улс өөрийн үндэсний ашиг сонирхолд нийцсэн шийдвэрийг бусдын дарамтгүйгээр гаргах эдийн засгийн чадвартай юу?
Энэ асуултад бид өнөөдөр бүрэн итгэлтэйгээр “тийм” гэж хариулахад хэцүү.
2025 онд экспортын 89.4 хувь нэг улс руу гарч, нефтийн бүтээгдэхүүний дийлэнхийг нэг улсаас авч, цахилгаан хэрэглээний бараг дөрөвний нэгийг импортоор хангаж байгаа нь анхаарах ёстой үзүүлэлтүүд юм.
Тиймээс Орос-Украины дайнаас Монголын авах хамгийн чухал сургамж нь Оросыг дайсан, эсвэл барууныг аврагч гэж харах тухай биш.
Харин:
Орос, Хятадтай сайн харилцаатай бай.
Гэхдээ аль алинаас нь өөр сонголтгүй болтлоо бүү хамаар.
Шатахууны эх үүсвэрээ төрөлжүүл.
Эрчим хүчээ дотооддоо үйлдвэрлэ.
Экспортын шинэ зах зээл нээ.
Гуравдагч хөршүүдтэй эдийн засгийн бодит холбоо бий болго.
Стратегийн нөөцөө нэмэгдүүл.
Учир нь XXI зуунд жижиг улсын тусгаар тогтнолыг зөвхөн хил дээрх цэрэг хамгаалахгүй.
Эдийн засгийн бие даасан байдал, олон улсын олон түнш, хамгийн гол нь өөрийн гэсэн сонголт хамгаална.
